Φόβος, φοβίες και τρόμος. Του Γιάννη Χατζηχρήστου

Με αυτή τη σκέψη φοβάμαι ότι θα ακολουθήσει το χειρότερο αν η ελπίδα χαθεί: η άνοδος κάθε φοβικού ρατσιστικού μορφώματος για να την αντικαταστήσει με την παλινόρθωση της αυτοκρατορίας του τρόμου. Και ο φόβος μου αυτός δεν είναι εικονικός.

 

Tι είναι όμως ο Φόβος, τι οι Φοβίες  και τι Τρόμος?

Για να καταλάβουμε τις έννοιες αυτές θα πρέπει προς στιγμήν να θυμηθούμε λίγα στοιχειώδη από την φυσιολογία του ανθρώπινου εγκεφάλου και μερικά πράγματα που γνωρίζουμε για τη λειτουργία του.

Ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται πληροφορίες και δεν κάνει καμία ιδιαίτερη διάκριση αν οι πληροφορίες που φτάνουν σε αυτόν είναι πραγματικές, φανταστικές, εικονικές ή συμβολικές. Ας σκεφτούμε το ακόλουθο απλό παράδειγμα.

  • – Εάν ξαφνικά βρεθείς όρθιος στο χείλος της χωρίς παραπέτο στέγης ενός δεκαπενταόροφου κτιρίου, ο εγκέφαλός σου θα ερμηνεύσει αυτήν την κατάσταση ως πραγματικό κίνδυνο, Εδώ, έχει επεξεργαστεί μια πραγματική πληροφορία.
  • – Εάν, διαβάζοντας το παραπάνω παράδειγμα, φαντάστηκες τον εαυτό σου σε αυτή τη θέση, πιθανώς ο εγκέφαλός σου να ενεργοποίησε τις ίδιες αντιδράσεις. Εντούτοις, δεν βρίσκεσαι πραγματικά σε κίνδυνο, αφού παρέμενες καθισμένος και διάβαζες. Ο εγκέφαλός σου όμως επεξεργάστηκε μια φανταστική πληροφορία σαν να ήταν πραγματική.
  • – Εάν, τώρα, κατά τη διάρκεια ενός ηλεκτρονικού παιχνιδιού ή κάποιας κινηματογραφικής προβολής, το σενάριο σου προβάλει στο χείλος μιας στέγης, με το κενό από κάτω, σκηνή τραβηγμένη από την οπτική γωνία του ήρωα, και είσαι αρκετά βυθισμένος, συνεπαρμένος μέσα στην εικόνα, ο εγκέφαλός σου θα αντιδράσει και πάλι με το ίδιο τρόπο. Θα έχει επεξεργαστεί μια εικονική πληροφορία σα να ήταν πραγματική.
  • – Και τέλος, εάν σου ανακοινώσουν ξαφνικά ότι η έρευνα με την οποία ασχολήθηκες χρόνια και που πάνω της στηρίζεις την καριέρα σου αποδείχτηκε λανθασμένη εκ θεμελίων τη στιγμή που έχεις αποφασίσει να παντρευτείς και μόλις πάρει ένα μεγάλο δάνειο από την τράπεζα, ενδεχομένως θα αισθανθείς τη γη να χάνεται κάτω από τα πόδια σου. Ο εγκέφαλος θα ενεργοποιήσει και πάλι τις ίδιες αντιδράσεις, παρόλο που ή άβυσσος που έχεις μπροστά σου, δεν είναι παρά συμβολική. Έτσι, θα έχει επεξεργαστεί μια συμβολική πληροφορία πάλι σα να ήταν πραγματική.


Οι νευροεπιστήμονες γνωρίζουν ότι σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι πληροφορίες στον εγκέφαλό σου θα ενεργοποιήσουν μια συγκεκριμένη ακολουθία από σήματα και ορμόνες έτσι που, το βασικό ένστικτο της επιβίωσης που έχει τον μηχανισμό του στην βάση του εγκεφάλου σου, θα αντιδράσει με την παραγωγή μιας καινούργιας ακολουθίας σημάτων και χημικών ουσιών που θα σου δημιουργήσουν την αίσθηση του φόβου ενεργοποιώντας μια σειρά εγκεφαλικών περιοχών. Μαζί με τον φόβο θα ενεργοποιηθεί και μια σειρά φυσιολογικών αντιδράσεων και ανακλαστικών συμπεριφοράς (άνοδος του ποσοστού της αδρεναλίνης, επιτάχυνση του καρδιακού παλμού, εφίδρωση, άγχος, ίλιγγος, κ.λπ.) που έχουν σαν σκοπό να σε προστατέψουν από τον κίνδυνο που αναγνωρίστηκε προετοιμάζοντας το σώμα σου για να τον αντιμετωπίσει.

Ο φόβος είναι λοιπόν το φυσιολογικό αίσθημα που σχετίζεται με την επεξεργασία μιας πραγματικής, φανταστικής, εικονικής ή συμβολικής πληροφορίας από τον εγκέφαλο που τον προειδοποιεί για κάποιο κίνδυνο και συνοδεύεται από φυσιολογικές αντιδράσεις και ανακλαστικά συμπεριφοράς.

Σε αντίθεση με τον φόβο, η φοβία είναι ψυχική διαταραχή, δηλαδή είναι ασθένεια. Ορίζεται ως η ειδική κατηγορία φόβου που εμφανίζεται ανεξάρτητα και σε δυσανάλογη ένταση σε σχέση με το γεγονός που τον προκάλεσε και σχετίζεται με την επεξεργασία μόνο φανταστικών πληροφοριών. Οι ασθενείς που πάσχουν από φοβία συνήθως αναγνωρίζουν πως οι φόβοι τους δεν είναι βάσιμοι και πως οι άλλοι άνθρωποι δικαιολογημένα δεν φοβούνται για τα ίδια πράγματα. Συνοδεύεται συχνά από έντονες κρίσεις άγχους ή πανικού και απαιτείται θεραπεία του ασθενούς από ειδικούς μιας και στην φοβία έχουμε μη ομαλή λειτουργία του εγκεφάλου, καθ’ όσον αυξάνεται η αρτηριακή πίεση και ο μεταβολισμός του δεξιού ημισφαιρίου του σε σχέση με το αριστερό.

Ως ασθένεια, οι ιατροί φρόντισαν να την κατηγοριοποιήσουν σε τρεις μεγάλες ομάδες: την κοινωνική φοβία, την αγοραφοβία και τις ειδικές φοβίες όπως η υψοφοβία ή η αραχνοφοβία. Αναγνωρίζουν μέχρι σήμερα επίσημα 530 διαφορετικές ειδικές φοβίες για να τις γράφουν ως διαγνώσεις. Πολύ φοβάμαι όμως πως θα συνεχίζουν να ανακαλύπτουν συνεχώς και νέες φοβίες για να γράφουν ως διαγνώσεις, σε βαθμό που να υποψιάζομαι ότι μπορεί να τους δώσω εγώ τη λαβή με αυτά που γράφω εδώ για την ανακάλυψη και της “φοβιοφοβίας”.

Ο τρόμος είναι κάτι το διαφορετικό. Αν θελήσουμε να ορίσουμε τον τρόμο, θα πούμε πως είναι ο έντονος, διαρκής και ομολογούμενος φόβος για το κακό που περιμένουμε ότι θα έρθει σε όλους μας. Ο τρόμος εκφράζεται σε κοινωνικό επίπεδο με συγκεκριμένες συλλογικές συμπεριφορές παρά το γεγονός ότι συνήθως βιώνετε από το κάθε άτομο με ξεχωριστό τρόπο και με διαφορετική ένταση.

Έτσι με αυτό τον ορισμό δεν είναι πολύ λάθος η άποψη ότι τρόμος είναι μια μορφή φοβίας μιας ολόκληρης ομάδας ανθρώπων, που ο κάθε ένας τους την βιώνει διαφορετικά και όλοι μαζί συμπεριφέροντε με τον ίδιο τρόπο.

Ως κοινωνική «ασθένεια» ο τρόμος μεταδίδεται, μεταλλάσσεται, πολλαπλασιάζεται και μπορεί να πάρει την μορφή επιδημίας ή και πανδημίας ακόμη. Και δεν είναι λίγοι αυτοί που έχουν κάνει καρριέρα από την εμπορία του.

Ο τρόμος έσπασε, ακούστηκε ένα μεγάλο Ευρωπαϊκό κρακ , νίκησε η ελπίδα. Δεν έχουμε κανένα δικαίωμα να κανουμε τώρα πίσω.

Με αυτή τη σκέψη φοβάμαι ότι θα ακολουθήσει το χειρότερο αν η ελπίδα χαθεί: η άνοδος κάθε φοβικού ρατσιστικού μορφώματος για να την αντικαταστήσει με την παλινόρθωση της αυτοκρατορίας του τρόμου. Και ο φόβος μου αυτός δεν είναι εικονικός.

Του Γιάννη Χατζηχρήστου

Μπορεί να σας αρέσουν..